maandag 01 januari 2007

 

In Eastermar staat aan de E.M. Beimastrjitte nr. 18 het Dam Jaarsmahûs.
Wie was Dam Jaarsma en waarom is dit huis naar hem vernoemd?

Adam Jaarsma werd in bovengenoemde woning geboren op 29 juli 1914 als jongste zoon van een veehouder. Hij had echter heel andere aspiraties dan zijn vader en ging in Groningen theologie studeren. De oorlog was echter spelbreker en de studie kwam niet verder dan het examen voor hulpprediker.

 

 

 

 

 

Echter maakte hij na de oorlog naam als schrijver, dichter en verzamelaar. Hij verzamelde foto's, ansichten, biografieën, anecdotes en vooral volksverhalen. Dat laatste moet een enorme passie geweest zijn. In de jaren '60 en '70 heeft hij in opdracht van het 'Volkskundebureau Nederlandse Academie van Wetenschappen' te Amsterdam (het latere Meertens Instituut) niet minder dan 15.449 volksverhalen verzameld. Als men zich realiseert dat het totaal aantal verzamelde verhalen in Nederland zo'n 32.000 is, dan wil dat zeggen dat Jaarsma voor de helft verantwoordelijk is.

Al zijn opgetekende verhalen komen uit de omgeving van Eastermar; de Fryske Wâlden. In zekere zin heeft dit van oorsprong arme gedeelte van Fryslân een enorme rijkdom voortgebracht. Een rijkdom aan verhalen.
Interessant is te weten hoe dit kan. Daar zijn een aantal verklaringen voor:

• De sociale- en geografische omstandigheden moeten een rol hebben gespeeld. Het volk dat in dit gebied van Fryslân leefde, was arm en was nog lange tijd afgesloten van de buitenwereld vanwege de geïsoleerde ligging. Cultuurstromen hadden niet veel invloed op het sobere leven op de heide en het leven in spitketen (plaggenhutten). Kortom, het gebied liep op allerlei terreinen achter op de verschillende ontwikkelingen.
• Het volk dat hier leefde had zijn eigen cultuur en levensbeschouwing. Geesten, tovenaars, duiveluitdrijvers, wonderdokters en 'alternatieve' geneeswijzen speelden een grote rol. In allerhande mythes over geboorte en dood werd heilig geloofd. Kortom, de wereld van de mensen van de heide was bezield door geesten. En dat heeft een schat aan verhalen opgeleverd.
• Een grote handelsgeest was kenmerkend voor de mensen uit de Wâlden en op deze manier werden door kooplui en handelsreizigers deze verhalen verspreid en 's avonds in de herberg verteld ter ontspanning.
• Dam Jaarsma is echter zelf grotendeels verantwoordelijk voor die enorme hoeveelheid volksverhalen. De man had een hekel aan autorijden en deed alles per fiets. Gewapend met notitieblok en pen trok hij zo de wereld tussen Dokkum en Drachten in. Dankzij zijn typerende en innemende karakter vertelde men aan hem graag de verhalen die men zich van vroeger herinnerde. Hij had iets vertrouwds en ging zorgvuldig met de informatie om. Alleen al in Harkema heeft hij van meer dan 100 mensen de verhalen opgeschreven.

Zijn leven lang woonde hij aan het huis tegenover it Wâltsje. Toen hij 75 jaar werd heeft hij de erepenning van de gemeente Tytsjerksteradiel gekregen. Hij is gestorven in 1991.
Het huis is nu een monument en wordt op dit moment bewoond door de kunstschilder Gosse Koopmans. Veel van het interieur is nog geheel in oude staat.

Zoals wellicht bekend gaat de romancyclus 'het Bureau' van J.J. Voskuil over het al eerder genoemde Meertensinstituut. Dam Jaarsma speelt een kleine rol en heet in het boek Damsma.
Het boek is ook als hoorspel te beluisteren in 360 afleveringen. In aflevering 71 bezoekt Maarten Koning het huis van Damsma. De stem van Damsma wordt gespeeld door acteur Rense Westra.

Links: Streekmuseum volkssterrenwacht Burgum , Fryske Akademy

Links (Het Bureau): Hoorspel Het Bureau , Meertens Instituut , Feiten en meningen over JJ Voskuil en Het Bureau

 

Dit dossier is tot stand gekomen met dank aan Willem van der Gang.